Cezai Şart

Diğer adları: Ceza Koşulu, Sözleşme Cezası, Gecikme Cezası, Contractual Penalty, Liquidated Damages, TBK m.179-182

Kısaca

Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde borçlunun ödemeyi önceden üstlendiği, zarar ispatı gerektirmeyen ceza niteliğindeki edim.

Cezai şart, borçlunun borcunu yerine getirmemesi hâlinde ödeyeceği önceden belirlenmiş bir tutardır. Alacaklıyı zararını ispat etme yükünden kurtarır ve borçluyu ifaya teşvik eder. Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir (TBK m.182/1).

Türleri (TBK m.179)

Seçimlik cezai şart: Sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için kararlaştırılan ceza. Aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı, ya borcun ifasını ya da cezayı ister; ikisini birlikte isteyemez.
İfaya ekli cezai şart: Borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılan ceza (ör. gecikme cezası). Alacaklı, açıkça feragat etmedikçe veya ifayı çekincesiz kabul etmedikçe, asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir.
Dönme cezası: Borçlunun cezayı ödeyerek sözleşmeden dönme veya fesih yetkisine sahip olduğu durumlar.

İfaya ekli cezai şartta, ifayı kabul ederken çekince konulmaması ceza talebinin kaybedilmesine yol açabilir; bu, uygulamada en sık yapılan hatalardandır.

Zarar ve Ceza (TBK m.180)

Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile ceza ödenir.
Zarar cezayı aşıyorsa, alacaklı aşan miktarı ancak borçlunun kusurunu ispat ederek isteyebilir.

Geçersizlik ve İndirim (TBK m.182)

Asıl borç geçersizse veya borçlunun sorumlu olmadığı bir sebeple imkânsızlaşmışsa ceza istenemez.
Hâkim, aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir.
Tacirler: Tacir sıfatına sahip borçlu, aşırı ceza kararlaştırıldığı iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22). Bu nedenle ticari sözleşmelerde ceza tutarının dikkatle belirlenmesi gerekir; bkz. Basiretli İş İnsanı.

Özel Alanlar

İş sözleşmelerinde cezai şart, iki taraf için de konulmalı ve işçi aleyhine ölçüsüz olmamalıdır. Tüketici sözleşmelerindeki cezai şartlar haksız şart denetimine tabidir. Gizlilik sözleşmeleri ve rekabet yasaklarında cezai şart yaygın bir güvencedir.

Sık Sorulan Sorular

Cezai şart istemek için zararın ispatı gerekir mi?

Hayır. Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan ceza ödenir (TBK m.180/1). Zarar cezayı aşıyorsa, alacaklı aşan kısmı ancak borçlunun kusurunu ispatlayarak isteyebilir.

Mahkeme fahiş cezai şartı indirebilir mi?

Evet, hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir (TBK m.182/3). Ancak tacir sıfatına sahip borçlu, cezanın aşırı olduğu iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22). Yargıtay, tacirlerde de cezanın borçlunun ekonomik yıkımına yol açacak düzeyde olması hâlinde ahlaka aykırılık denetimi yapmaktadır.

← Tüm Kavramlar