Sözleşme Serbestisi

Diğer adları: Sözleşme Özgürlüğü, İrade Serbestisi, Freedom of Contract, TBK m.26, TBK m.27

Kısaca

Tarafların bir sözleşme yapıp yapmama, karşı tarafı seçme, sözleşmenin türünü ve içeriğini kanunun sınırları içinde serbestçe belirleme özgürlüğü.

Sözleşme serbestisi, borçlar hukukunun temel ilkesidir. Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.26’ya göre taraflar, bir sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebilir. Bu ilke birkaç özgürlüğü kapsar:

Sözleşme yapma serbestisi: Sözleşme yapıp yapmamaya karar verme
Karşı tarafı seçme serbestisi
Tip serbestisi: Kanunda düzenlenmemiş sözleşmeler de yapılabilir (ör. franchise, distribütörlük)
İçerik serbestisi: Hak ve borçları özgürce belirleme
Şekil serbestisi: Kanun aksini öngörmedikçe sözleşmeler şekle bağlı değildir; bkz. Sözleşmenin Şekli

Sınırları (TBK m.27)

Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Ayrıca kanun, belirli alanlarda zayıf tarafı korumak için serbestiyi sınırlar:

Genel işlem koşulları denetimi
Tüketici sözleşmeleri ve haksız şartlar
İş sözleşmeleri ve kira sözleşmelerindeki koruyucu hükümler
Sorumsuzluk anlaşmalarına ilişkin sınırlar
Rekabet hukuku kuralları; bkz. Rekabeti Sınırlayıcı Anlaşma

Kısmi Hükümsüzlük

Sözleşmenin yalnızca bazı hükümleri hükümsüzse, diğer hükümler geçerliliğini korur. Ancak bu hükümler olmadan sözleşmenin hiç yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa sözleşmenin tamamı hükümsüz olur (TBK m.27/2). Uygulamada sözleşmelere konulan “bölünebilirlik” hükümleri bu ilkeyi teyit eder.

Uygulamada

Sözleşme serbestisi, ticari ilişkide tarafların ihtiyaçlarına özel çözümler kurmalarını sağlar. Ancak tacirler arasında bile her hüküm geçerli değildir; özellikle ağır kusurdan sorumsuzluk, aşırı cezai şart ve rekabet yasakları sınırlara takılabilir. Tacirlerin bu konudaki özen yükümlülüğü için bkz. Basiretli İş İnsanı.

Sık Sorulan Sorular

Taraflar kanundaki her hükmün aksini kararlaştırabilir mi?

Hayır. Yalnızca yedek (tamamlayıcı) hükümlerin aksi kararlaştırılabilir. Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.27).

Sözleşmenin bir hükmü geçersizse tamamı mı geçersiz olur?

Kural olarak hayır. Hükümsüzlük yalnızca bazı hükümlere ilişkinse diğer hükümler geçerliliğini korur; ancak o hükümler olmadan sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa sözleşmenin tamamı hükümsüz olur (TBK m.27/2).

← Tüm Kavramlar