Karanlık Örüntüler (Dark Patterns)

Diğer adları: Dark Patterns, Aldatıcı Tasarım, Manipülatif Arayüz, Deceptive Design

Kısaca

Kullanıcıları kendi çıkarlarına aykırı kararlara yönlendirmek için tasarlanan arayüz tasarımları; gizli maliyetler, sahte aciliyet, iptali zorlaştırma ve önceden işaretlenmiş onay kutuları başlıca örneklerdir.

Karanlık örüntüler (dark patterns), kullanıcıları normalde vermeyecekleri kararlara, örneğin istemedikleri bir ürünü almaya, aboneliği sürdürmeye veya kişisel verilerini paylaşmaya yönlendirmek amacıyla tasarlanan arayüz uygulamalarıdır. Türk hukukunda bunları ayrıca tanımlayan genel bir düzenleme yoktur; ancak uygulamaların büyük bölümü mevcut kurallar kapsamında yasaktır.

Yaygın Örnekler ve İlgili Kurallar

Gizli maliyet: Ek ücretlerin sepetin son adımında ortaya çıkması; haksız ticari uygulama ve fiyat etiketi kuralları.
Sahte aciliyet ve kıtlık: Gerçeği yansıtmayan geri sayımlar, “son 1 ürün” veya “şu an 20 kişi bakıyor” uyarıları; haksız ticari uygulama ve indirimli satış kuralları.
İptali zorlaştırma: Kolayca kurulan aboneliğin karmaşık adımlarla veya yalnızca telefonla iptal edilebilmesi; abonelik kuralları.
Önceden işaretlenmiş kutular: Ek ürün, sigorta veya pazarlama izni kutularının önceden işaretli gelmesi; açık rıza ve ticari elektronik ileti onayı kuralları.
Utandırarak yönlendirme: “Hayır, indirim istemiyorum” gibi kullanıcıyı suçlayan ret seçenekleri.
Çerez duvarları: Reddetme seçeneğinin gizlendiği veya zorlaştırıldığı çerez bildirimleri; çerez kuralları.

Avrupa Birliği

AB’de Dijital Hizmetler Yasası, çevrim içi platformların kullanıcıları aldatan veya manipüle eden arayüzler tasarlamasını açıkça yasaklar; tüketici mevzuatı ve GDPR da karanlık örüntülere karşı uygulanmaktadır. AB kullanıcılarına hizmet veren Türk şirketleri bu kurallara da tabidir.

Uygulamada

Sipariş, üyelik, abonelik ve izin akışlarının ekran ekran gözden geçirilmesi, karanlık örüntülerin tespit edilmesinin en etkili yoludur. Tasarım kararlarında “kullanıcı bu adımı gerçekten bilerek mi atıyor?” sorusu temel ölçüt olmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Türkiye'de karanlık örüntüleri yasaklayan özel bir düzenleme var mı?

Karanlık örüntüleri ayrıca tanımlayan genel bir düzenleme yoktur; ancak bu uygulamalar haksız ticari uygulama, mesafeli sözleşme, abonelik, KVKK ve ticari ileti kuralları kapsamında yaptırıma tabidir.

Sepette ilk kez çıkan ek ücretler sorun mu?

Evet. Kargo veya hizmet bedeli gibi ek ücretlerin tüketici satın alma kararını vermeden önce açıkça gösterilmemesi, ilan edilen fiyatı yanıltıcı hâle getirebilir ve haksız ticari uygulama sayılabilir.

← Tüm Kavramlar